Susam Bülten
Mayıs 2026 – Sayı 65
Bu sayıda neler var? .
-
- Üniversiteleşmenin Sınavı: 1980’de %8,9 olan üniversiteye yerleşme oranı 2008-2009’da %50’nin üzerine çıktıktan sonra 2025’te %30,4’e gerilerken, aynı yıl yükseköğretim mezunları işgücünün %30,7’sini ve işsizlerin %31’ini oluşturdu.
- Raylı Ulaşımın Görünümü: Almanya’da 2024’te 2,9 milyar demir yolu yolculuğu yapılırken ortalama yolculuk uzunluğu yaklaşık 37 km oldu; Türkiye’de ise aynı yıl 24 milyon yolculuk ve yaklaşık 262 km ortalama yolculuk uzunluğu kaydedildi.
|
Abone değilseniz ve gördüklerinizi beğendiyseniz:
|
Üniversiteleşmenin Sınavı
Türkiye’de yükseköğretime erişim son kırk beş yılda büyük ölçüde genişledi. 1980’de üniversitelere başvuran aday sayısı 467 binin altındayken, (2023’te 3,5 milyonu aştıktan sonra) 2025’te bu sayı 2,56 milyon oldu. Aynı dönemde yerleşen aday sayısı 42 binden 778 bine çıktı. Yerleşme oranı ise 1980’de %8,9’dan 1985’e hızla arttı (%32,5), 2008-2009 döneminde %50’nin üzerine çıktı, son yıllarda ise %30 civarında seyrediyor.
Üniversitelere başvuran ve yerleşen aday sayıları; yerleşme oranı
(1980-2025)
Kaynak: YÖK, Yıllara Göre Üniversitelere Başvuran ve Yerleşen Aday Sayıları, 1980-2025.
Not: Toplam yerleşen sayılarına ek yerleştirme dahil değildir.
Bu genişlemenin işgücü piyasasındaki karşılığına bakıldığında, yükseköğretim mezunlarının artık toplam işgücü yapısının ana bileşenlerinden biri haline geldiği görülüyor. 2025’te yükseköğretim mezunları işgücünün ve istihdamın %30,7’sini, işsizlerin de %31’ini oluşturuyor. Aynı yıl yükseköğretim mezunu işsiz sayısı ise 919 bin.
Bununla birlikte, işgücü piyasasının eğitim düzeyine göre dağılımı hâlâ lise ve altı eğitim düzeylerinin ağırlığını koruduğunu gösteriyor; işgücünün yaklaşık %68’i lise ve altı eğitim düzeylerinden geliyor.
İşgücü piyasasının eğitim düzeyine göre dağılımı, 2025
Kaynak: TÜİK. İlgili toplamlar yuvarlamadan dolayı tam 100 olmayabilir.
İstihdam tarafında da benzer bir yapı var. Lise altı eğitimliler istihdamın %40,6’sını, lise mezunları %14,7’sini, mesleki veya teknik lise mezunları %11,9’unu oluşturuyor. Yükseköğretim mezunlarının istihdam içindeki payı %30,7’ye ulaşmış olsa da lise altı eğitimlilerin istihdamdaki payı Türkiye’de iş yaratma kapasitesinin hâlâ önemli ölçüde orta-düşük nitelik gerektiren alanlarda yoğunlaştığına işaret ediyor.
Eğitim durumuna göre ne eğitimde ne istihdamda olan gençlerin oranı
(15-24 yaş grubu, 2025 )
Kaynak: TÜİK.
Türkiye’de yükseköğretimin yaygınlaşması eğitimli insan kaynağını niceliksel olarak artırmıştır; ancak bu genişlemenin eğitimin niteliği, mezunların becerileri ve işgücü piyasasının talep yapısıyla ne ölçüde örtüştüğü belirsizdir. Mevcut ve yeni oluşan işler ile bu işlerin gerektirdiği niteliklere sahip işgücü arasındaki uyumsuzluk, yükseköğretim mezunlarının işsizlik içindeki ağırlığını artıran temel mekanizmalardan biri.
Gençler özelinde bakıldığında ise eğitimden işe geçişteki sorun daha belirgin hale gelmektedir. 2025’te yükseköğretim mezunu 15-24 yaş grubundaki gençlerin %30,4’ü ne eğitimde ne istihdamdadır. Bu oran erkeklerde %23,7 iken kadınlarda %34,4’e çıkmaktadır. Aynı yaş grubunda NEET oranı lise mezunlarında %26,3, mesleki veya teknik lise mezunlarında %25,7 düzeyindedir. Yükseköğretim mezunu gençlerde NEET oranının lise ve mesleki/teknik lise mezunlarının üzerinde seyretmesi, diploma ile istihdama geçiş arasındaki kırılmanın genç nüfus içinde de belirginleştiğini göstermektedir.
Raylı Ulaşımın Görünümü
Avrupa Birliği’nde demir yolu kullanımı 2024 yılında 2023’e göre %5,8 artarak en yüksek seviyesine ulaştı. 2024’te AB genelinde toplam 8,7 milyar demir yolu seyahati yapılırken, toplam kullanım 442,9 milyar yolcu-kilometreyi geçti. Yolcu-kilometre, bir yolcunun belirli bir ulaşım türüyle bir kilometre taşınmasını ifade ediyor. Örneğin üç kişilik bir grup aynı trenle yola çıktığında, yolculardan biri 9 km sonra, diğer ikisi ise 13 km sonra inerse toplam kullanım 35 yolcu-kilometre olarak hesaplanır.
AB’de toplam demir yolu kullanımı ve yıllık değişim
(2015-2024)
Kaynak: Eurostat.
Not: Eurostat’ta Belçika’ya ait veriler gizli olduğundan AB toplamı yolcu-kilometre göstergesinde Belçika hariç tutulmaktadır.
Ülke bazında bakıldığında 2024 yılında Almanya 109,1 milyar, Fransa ise 107,3 milyar yolcu-kilometre ile AB geneli demir yolu yolcu taşımacılığına en büyük katkıyı yaptı. Ardından 55,9 milyar yolcu-kilometre ile İtalya geldi.
Yolcu sayısı ile yolcu-kilometre birlikte okunduğunda ülkeler arasındaki kullanım profili farkı daha net görülüyor. Almanya ve Fransa toplam yolcu-kilometrede birbirine çok yakın olsa da 2024’te Almanya’da 2,9 milyar, Fransa’da ise 1,3 milyar yolculuk yapılmış. Bu fark, Almanya’da demir yolunun daha kısa mesafeli ve daha sık yolculuklarla; Fransa’da ise daha uzun mesafeli yolculuklarla öne çıktığını gösteriyor. Ortalama yolculuk uzunluğu Almanya’da yaklaşık 37 km iken Fransa’da 81 km’ye çıkıyor. Türkiye’de ise aynı dönemde demir yolu kullanımı yaklaşık 6,3 milyar yolcu-kilometre düzeyinde gerçekleşirken, toplam yolculuk sayısı yaklaşık 24 milyon ve dolayısıyla ortalama yolculuk uzunluğu ise 262 km olarak gerçekleşmiş.
Ülke bazında toplam demir yolu kullanımı
(milyar yolcu-kilometre)
Kaynak: Eurostat.
Kişi başına yolculuk sayısı ise demir yolunun gündelik ulaşımdaki yerini daha net gösteriyor. 2024’te Almanya’da kişi başına 35,1, Fransa’da 19,2, İtalya’da 14,3 demir yolu yolculuğu kaydedilirken, Türkiye’de bu değer yalnızca 0,28 oldu. Başka bir ifadeyle Türkiye’de 100 kişi başına 28 demir yolu yolculuğu düşerken, bu sayı örneğin İtalya’da 1.429 düzeyinde.
2024’te kişi başına demir yolu yolculuğu
Toplam yolculuk sayısının nüfusa oranı
Kaynak: Eurostat.
Susam Dünyasını Keşfet!
Bültenlerin tamamına aşağıdaki butondan ulaşabilirsiniz…
Susam Bülten Nedir?
Her yer veri her yer data. Peki biz ne yapıyoruz?
Anlamanın, katkıda bulunabileceği diğer hedefler bir yana, kendisinin de bir amaç olduğuna inanıyor ve bu yolda ilerlemek istiyoruz. Her hafta yayımlanacak bültenimizde; lahmacun fiyatlarının il il enflasyon karşısındaki seyrinden meclis puan tablolarına (vekillerin performansına dair kapsamlı istatistiklere), dizilerde ve tartışma programlarında (görüntü işleme yöntemleriyle elde ettiğimiz verilerle) ne gördüğümüze, sokaklardaki hurda/eskici hikâyelerine kadar geniş bir yelpazede veriler ve analizler paylaşacağız. Her şeyi bir soru ve dolayısıyla bir araştırma konusu haline getirmeye hazır olan herkesi, bu bültenle aramıza bekliyoruz.
Sıkça Sorulan Sorular:
Adı neden Susam: Çünkü Research İstanbul ofisi Susam Sokakta