Susam Bülten
Ekim 2026 – Sayı 87
Bu sayıda neler var?
-
- Beyin Göçü: Yükseköğretim mezunlarının beyin göçü oranı bir önceki yıla göre artarak %2,2 oldu; İstanbul Erkek Lisesi ’25 mezunlarının ise %91,6’sı Türkiye’de lisans eğitimine hiç başlamadan doğrudan yurt dışına gitti.
- Yapay Zekâ Patlamasının Çin Bağlantısı: Yapay zekâ yatırımları, dünya pazarlarına erişim ve ABD ve Çin bağlantılı tedarik zincirlerinin kesintisiz işleyeceği beklentisiyle büyüyor. Peki tüm riskler fiyatlanıyor mu?
|
Abone değilseniz ve gördüklerinizi beğendiyseniz:
|
Beyin Göçü
Beyin göçü sadece lisans sonrası gerçekleşen bir fenomen değil. Günümüz Türkiyesinde bu durumun ne kadar yaygın olduğunu, son yıllarda beyin göçünün nasıl şekillendiğini TÜİK’in geçen hafta yayınladığı verilerle ve en yüksek puanlarla öğrenci alan liselerin üniversite yerleştirme sonuçlarıyla inceledik. TÜİK 2025 yılındaki yükseköğretim beyin göçünü %2,2 olarak yayımladı. Bu oran kadınlarda %1,8 , erkeklerde ise %2,7 olarak karşımıza çıktı. Açıklanan veriler, beyin göçü oranının 2025’te son 10 yılın (2015–2025) en yüksek seviyesine ulaştığını gösterdi
Cinsiyete göre yükseköğretim mezunlarının beyin göçü oranı
2015-2025
Kaynak: TÜİK, Yükseköğretim Beyin Göçü İstatistikleri, 2025;
2025 yılı yerleştirme sonuçlarına göre Galatasaray Lisesi mezunlarının %20’si (28 öğrenci), Kabataş Erkek Lisesi mezunlarının %17,2’si ve İstanbul Erkek Lisesi mezunlarının %91,6’sı (153 öğrenci) yurt dışındaki üniversitelere yerleşti. Galatasaray Lisesi mezunlarının aldığı toplam 50 lisans kabulünün 21’i Fransa’daki üniversitelerden geldi. İstanbul Erkek Lisesinden yurt dışına yerleşen öğrencilerin 132’si ise Almanya’daki üniversitelere yerleşti. Bu üç okul arasındaki oran farkının temel nedeni, öğrenci tercihlerinden ziyade diploma statüsüdür. Bununla birlikte, üç okul arasında en düşük orana sahip olan Kabataş Erkek Lisesinde yurt dışına yerleşen mezunların oranı, 2015’te %3,5 iken 2025’te %17,2’ye çıkarak yaklaşık beş katına ulaştı.
Yurt İçi ve Yurt Dışı Yerleştirme Sonuçları
2025
Kaynak: İstanbul Erkek Lisesi, Galatasaray Lisesi ve Kabataş Erkek Lisesi Müdürlükleri Resmi Üniversite Yerleştirme İstatistikleri, 2025
En yüksek beyin göçü oranına sahip eğitim ve öğretim alanlarında zirve yine değişmedi. Bilişim ve iletişim teknolojilerini %7,0 (2024:%6,7), mühendislik, imalat ve inşaat %4,8(2024:%4.4) ardından da doğa bilimleri, matematik ve istatistik %3,0(2024:%2,7) takip etti. En yüksek beyin göçü oranına sahip eğitim ve öğretim alanı, erkeklerde %8,2, kadınlarda ise %5,1 ile bilişim ve iletişim teknolojileri olurken; en düşük oranlar erkeklerde %0,8 ile tarım, ormancılık, balıkçılık ve veterinerlik, kadınlarda ise %0,7 ile eğitim alanında kaydedildi.
Kaynak: TÜİK, Yükseköğretim Beyin Göçü İstatistikleri, 2025
Bölüm bazında ise zirve moleküler biyoloji ve genetikte (%13,1) ancak işletme mühendisliği (%13,0) ile arasındaki fark kapanmış durumda.
Yükseköğretim Mezunlarının Tamamladıkları Bölüme Göre Beyin Göçü Oranı
2024-2025
Kaynak: TÜİK, Yükseköğretim Beyin Göçü İstatistikleri, 2025
TÜİK verilerindeki en dikkat çekici nokta ise göç edilen ülkelerin dağılımında yaşandı: ABD, 3 yüzde-puanlık düşüşle (%16,9) ilk sırayı 2,4 yüzde-puan yükselen Almanya’ya (%22,0) bıraktı. Bu ülkeleri Birleşik Krallık (%10,5), Hollanda (%8,3) ve Kanada (%5,2) takip ediyor. ABD’nin uluslararası öğrencilere yönelik kısıtlayıcı vize politikaları ile Almanya’nın ücretsiz yükseköğretim ve nitelikli iş gücü vizesi kolaylıkları da, göç rotasının kaymasında belirleyici rol oynuyor. Nitekim liselerin yerleştirme verileri de Almanya’nın nitelikli göçün merkezi olduğunu kanıtlıyor.
2025 ve 2024 Ülkelere Göre Dağılım Karşılaştırması
2024-2025
Kaynak: TÜİK, Yükseköğretim Beyin Göçü İstatistikleri, 2025.
Yapay Zeka Patlamasının Çin Bağlantısı
2022 sonrasında yapay zekâ yatırımlarını hızlandıran ABD, Çin’le rekabet ederken Çin’den gelen ekipmana da dayanıyor. Veri merkezlerini çalıştıran transformatörler, piller ve optik bağlantı donanımları, bu yarışın tedarik tarafındaki kırılganlığını gösteriyor. Richard Baldwin, 2 Ekim 2026 tarihli bir yazısında yapay zekâ yatırımlarının dayandığı iki varsayımı sorgulamıştı: ABD’li şirketlerin dünya pazarlarına satış yapabilmesi ve ihtiyaç duydukları ekipmanın zamanında teslim edilmesi.
Bloomberg’ün aktardığı Wood Mackenzie verilerine göre ABD’nin Çin’den yüksek güçlü transformatör ithalatı, 2022’nin tamamında 1.500 adedin altındayken 2025’in yalnızca ilk on ayında 8.000 adedi aşıyor (Bloomberg, 2026; akt. Baldwin, 2026).
ABD’nin Çin’den Yüksek Güçlü Transformatör İthalatı
İthal edilen transformatör sayısı (adet)
Kaynak: Bloomberg’ün aktardığı Wood Mackenzie verileri (2026); Baldwin (2 Ekim 2026).
Not: Sütunlar bildirilen eşikleri gösterir; kesin adetler değildir. Ürün kapsamı, ikinci grafikteki geniş transformatör ve dönüştürücü kategorisinden farklıdır.
Torsekar’ın (2026) derlediği doğrudan ithalat verilerinde ise farklı bir tablo çıkıyor. 2020–2025 arasında ABD’nin transformatör ve dönüştürücü ithalatında Çin’in payı düşüyor. Lityum iyon batarya ithalatında ise bu pay %44’ten %59’a yükseliyor. Burada verilerin yalnızca veri merkezi alımlarını değil, geniş ürün gruplarını kapsadığını da unutmamalı.
Üstelik doğrudan ithalat payının düşmesi, Çin’e bağımlılığın aynı ölçüde azaldığı anlamına gelmiyor. Lovely ve Wan’ın (2026) çalışmasının gösterdiği gibi, üçüncü ülkelerden alınan ürünlerin içinde de Çin’de üretilen parça ve girdiler bulunabiliyor.
ABD’nin Elektrik Ekipmanı İthalatında Çin’in Payı
İthalat değeri üzerinden, %; 2020 ve 2025
Kaynak: Torsekar / Coalition for a Prosperous America (2026), ABD Nüfus Sayım Bürosu ticaret verileri.
Not: Veriler geniş gümrük ürün gruplarını kapsar; yalnızca veri merkezlerine yönelik ithalatı göstermez.
Batarya hücreleri ve LFP katot malzemesinde üretimin büyük bölümü Çin’de yoğunlaşıyor (IEA, 2025, 2026). Transformatör üretim kapasitesi ve optik alıcı-verici gelirlerindeki yüksek paylar da bu bağımlılığın farklı halkalarını gösteriyor (Baldwin, 2026; Shah, 2026).
Veri Merkezi Girdilerinde Çin’in Küresel Payı
Üretim, kapasite ve gelir payları; kaynaklardaki son veriler
Kaynak: Baldwin’in (2 Ekim 2026) derlemesi; IEA (2025, 2026), CMIF / Xinhua (2026), Counterpoint (2026).
Not: Üretim, kapasite ve gelir farklı ölçütlerdir; veriler aynı yıla ait değildir. LFP: lityum demir fosfat. “Fazla” ve “yaklaşık” ifadeleri kaynaklardaki belirsizliği korur.
Bu yoğunlaşma, ticaret geriliminin veri merkezi kurulumlarını geciktirebileceğine işaret ediyor. Wood Mackenzie’nin (2026) 31 Ağustos tarihli değerlendirmesine göre Çin yapımı ekipmana yönelik kısıtlamalar, mevcut transformatör açığını ağırlaştırabilir.
Bu tedarik bağımlılığının yarattığı riskler, yapay zekâ şirketlerinin bugünkü değerlemelerine ne ölçüde yansıyor? Dünya pazarlarına erişimin ve ekipman tedarikinin kesintisiz süreceği beklentisi, bu değerlemelerde ne kadar belirleyici? Bunlar aklımızdaki sorulardan bazıları…Düşünmeye devam…
Kaynakça
– Baldwin, R. (2026). “The AI Boom Is a Bet on Open Trade.” Factful Friday, 2 Ekim.
– Bloomberg (2026). “US AI Data Center Expansion Relies on Chinese Electrical Equipment Imports.” 1 Nisan. Wood Mackenzie verileri; Baldwin’in aktarımıyla.
– Torsekar, M. (2026). “America’s AI Boom Has a Trade Policy Blind Spot.” Coalition for a Prosperous America, 5 Mayıs. ABD Nüfus Sayım Bürosu ticaret verileri.
– Lovely, M. E. ve Wan, C. Y. (2026). Made with China: Global Supply Chains and the Limits of US Decoupling. Policy Brief 26-12, Peterson Institute for International Economics.
– IEA (2025). Global Critical Minerals Outlook 2025. “Beyond NMC Batteries: Supply Chain Issues for Emerging Battery Technologies.”
– IEA (2026). Global EV Outlook 2026. “Manufacturing and Trade.”
– Shah, N. (2026). “Innolight, Coherent, Lumentum: Who Wins and Loses in the Proposed FCC Ban on Chinese Transceivers?” Counterpoint Research, 4 Ağustos.
– Xinhua (2026). “China’s Transformer Output Exceeds 300 Bln Yuan in 2025.” 20 Mart. China Machinery Industry Federation verileri; Baldwin’in aktarımıyla.
– Wood Mackenzie (2026). “US Executive Order Banning Chinese Bulk-Power Equipment Set to Worsen Critical Transformer Shortage.” 31 Ağustos.
Susam Dünyasını Keşfet!
Bültenlerin tamamına aşağıdaki butondan ulaşabilirsiniz…
Susam Bülten Nedir?
Her yer veri her yer data. Peki biz ne yapıyoruz?
Anlamanın, katkıda bulunabileceği diğer hedefler bir yana, kendisinin de bir amaç olduğuna inanıyor ve bu yolda ilerlemek istiyoruz. Her hafta yayımlanacak bültenimizde; lahmacun fiyatlarının il il enflasyon karşısındaki seyrinden meclis puan tablolarına (vekillerin performansına dair kapsamlı istatistiklere), dizilerde ve tartışma programlarında (görüntü işleme yöntemleriyle elde ettiğimiz verilerle) ne gördüğümüze, sokaklardaki hurda/eskici hikâyelerine kadar geniş bir yelpazede veriler ve analizler paylaşacağız. Her şeyi bir soru ve dolayısıyla bir araştırma konusu haline getirmeye hazır olan herkesi, bu bültenle aramıza bekliyoruz.
Sıkça Sorulan Sorular:
Adı neden Susam: Çünkü Research İstanbul ofisi Susam Soka